Naar een klimaat van brede veiligheid

Davos gaf inzichten in de precaire toestand van de wereld, en tegelijk over duurzame uitwegen voor Europa. Er was het beschamende geraaskal van de Amerikaanse ‘mad king’ tegenover de moedige en zeer boeiende speech van de Canadese premier Carney. Davos was ook de plek waar er nog een duidelijke stijging was in het aantal privéjets dat landde, zoals een rapport van Greenpeace onthulde. Officieel werd er wel gepraat over de grote economische kost van natuurverlies voor de economie, maar er was minder aandacht voor klimaat. In het nieuwe Global Risks Report beschouwt men ecologische risico’s op lange termijn nog altijd als prioritair, maar op korte termijn schuiven de ‘klassieke’ veiligheidsrisico’s meer naar voor. En dat zou wel eens een strategische misrekening van formaat kunnen zijn.

Het is hoopvol dat de Europese lidstaten eindelijk een lijn in het zand hebben getrokken en niet meer willen meespelen in het nefaste machtsspel van een gevaarlijke zieke autocraat. Het is evenwel cruciaal te zien dat Trump een dubbele agenda heeft. We moeten ons tegen beide agenda’s verzetten, vanuit de kern van wat de EU zou moeten zijn, met name een vredesproject.

Verscheurd door vernietigende eindeloze oorlogen, ontstaan in een gevaarlijk nationalisme dat oorlog om territorium gebruikte als imperiaal machtsmiddel, vond Europa een nieuwe weg. De EU is en blijft een unieke post-nationale structuur die in een andere logica werkt dan het heilloze oude model dat enkel tot vernietiging kon leiden. Uit de imperialistische logica van het recht van de sterkste stappen en kiezen voor samenwerking en een op regels gebaseerde internationale rechtsorde was de sleutel. Leiders als Trump en Poetin proberen ons terug in dat oude model te sleuren. En de schade zal nog veel groter zijn. Het is immers overduidelijk, voor wie het wil zien, dat de toenemende geopolitieke spanningen veel te maken hebben met een wereld die systematisch de planetaire grenzen heeft overschreden. Dat het ijs op en rond Groenland smelt is geen detail in de hele discussie.

En net op dat punt is er de tweede agenda van de president die zich steeds meer als een maffiabaas gedraagt. Hij wil ons ook opnieuw terug in het oude fossiele economisch model sleuren (onder meer door gascontracten) dat met een immense ecologische gulzigheid de planeet leegrooft, wat zich vertaalt in toenemende ongelijkheid, die met geweld zal worden onderdrukt. Rechts-conservatieve krachten proberen heel actief beide agenda’s binnen de EU door te duwen. Hen daarin nog meer ruimte geven is in alle opzichten de weg die we niet moeten volgen.

Het is dus strategisch van het grootste belang om de groene agenda nu net niet op te geven, onder meer om redenen van economische en geopolitieke veiligheid. Het is niet omdat je niet over klimaat praat dat het probleem weggaat, integendeel. De klimaatontwrichting gaat genadeloos verder, nergens sneller trouwens dan op het Europese continent. Uit het recente rapport van Copernicus blijkt dat we tien jaar eerder dan wat ten tijde van het Parijsakkoord werd verwacht aan de 1,5°c zitten. Het Europees Milieuagentschap herhaalde onlangs nog eens dat we nu al elk jaar een economische kost van 40-50 miljard hebben. Extreem weer bedreigt de infrastructuur en de voedselvoorziening en zorgt voor een snel toenemende maatschappelijke kost op het vlak van gezondheid. De emissies snel naar beneden brengen is nog altijd de beste vorm van adaptatie. Daarnaast zijn er grote investeringen nodig voor adaptatie, maar daar is er nu al een investeringstekort. Een recent Brits rapport wijst er nogmaals op dat de financiële sector de kost van de klimaatontwrichting geweldig onderschat. Er is dus een groot risico op klimaatgerelateerde inflatie, financiële schokken en het veel eerder dan verwacht terugtrekken van verzekeringen uit risicovolle gebieden, wat op zijn beurt de kans op wijdverbreide financiële instabiliteit en ‘planetaire insolventie’ vergroot. Ondertussen is er ook een rapport dat de Belgische klimaatrisico’s beschrijft. De wereld heeft op dit moment 7 van de 9 planetaire grenzen overschreden. Gevaarlijke ‘tipping points’ komen steeds dichterbij.

Toch blijven vasthouden aan de oude logica zal tot versnelde destabilisatie en vernietiging leiden. Premier Carney heeft een oproep gedaan voor een nieuwe mondiale alliantie die ‘omheen de VS’ kan werken in een nieuwe logica. De EU moet met hem samenwerken om daar gestalte aan te geven. Het is evenwel cruciaal dat die alliantie een tegengewicht biedt voor beide nefaste ‘oude’ agenda’s van de Amerikaanse president. In de EU zou het dom zijn om het industrieel beleid vooral te zien vanuit een perspectief van concurrentie vanuit de oude logica. We mogen de groene transitie dus vooral niet afzwakken. Een concreet voorbeeld is de nieuwe Circular Economy Act die de Commissie in het najaar zal voorstellen. Zal die enkel kiezen voor efficiëntie vanuit een streven naar competitiviteit? Of zal die ook kiezen voor ‘sufficiëntie’, voor een model dat actief streeft naar een kleiner gebruik van grondstoffen. Europese strategische autonomie versterken kan alleen werken vanuit een toekomstgerichte logica, niet vanuit het oude model dat ons enkel naar de planetaire afgrond kan brengen. Ook dat is een vredesproject. Europa heeft in de eigen geschiedenis genoeg bittere lessen geleerd. Zal het nu de juiste strategische weg kiezen?