Dit opiniestuk verscheen bij Knack op 12 november 2026
Of de regeringspartijen uit hun blokkade over de begroting zullen geraken, zal nog moeten blijken. Komt er alsnog een akkoord, of komen er nieuwe verkiezingen? Wat er ook gebeurt, er zijn enkele interessante lessen te leren uit de impasse. De onderhandelingen lopen vast in een logica die een groot stuk van de planetaire en zo ook sociale werkelijkheid buiten beeld duwt, en kunnen alleen al daardoor niet tot een echte oplossing leiden. Dat het zo moeilijk gaat, heeft ook te maken met een breed gedragen gevoel dat het sociaal contract is verbroken. Alleen een nieuw eco-sociaal contract voor een rechtvaardige en duurzame welvaart kan een werkelijk perspectief bieden. En daartoe zul je dus ook een begroting binnen planetaire grenzen nodig hebben.
Er zijn al veel analyses gemaakt over de politieke crisis. Ze wijzen op relevante elementen die verklaren waarom er geen pasklare voor iedereen aanvaardbare oplossingen zijn. Ze bevatten tegelijk vaak een blinde vlek. En het is nuttig daarover verder door te gaan.
Als je van dichtbij naar de geblokkeerde begrotingsonderhandelingen kijkt, zie je een vrij klassieke links-rechts-framing. Je zou kunnen zeggen dat partijen als MR en Vooruit het heel handig vinden dat zij tegenover elkaar staan op deze breuklijn. Ze hopen dat misschien te kunnen verzilveren bij een eventuele val van de regering via een strategische positionering op die links-rechts-as.
Als je iets verder uitzoomt, lijkt het alsof de verschillende partijen op een heel kleine tafel een compromis moeten zien te vinden door binnen een beperkt kader heen en weer te schuiven met stukken. (Hiermee is overigens niet gezegd dat de belangen die er achter die stukken zitten klein zouden zijn, integendeel. Het gaat over een reële impact op de reële levens van miljoenen mensen.) Binnen dat speelveld lijken er maar twee opties: ofwel herverdeel je wat er is, ofwel bouw je sociale bescherming af voor de meest kwetsbare groepen om zo de economisch ‘belangrijker’ geachte groepen te kunnen sparen. En dat in de hoop van een economische heropleving die tegelijk de schuld zal doen dalen.
Een begroting moet financieel in evenwicht zijn. Ze moet ook maatschappelijk in evenwicht zijn. De groeiende onvrede bij grote delen van de bevolking is in dat verband veelzeggend. Het gecombineerde beleid van de verschillende regeringen zorgt ervoor dat steeds meer mensen in een precaire situatie terechtkomen. En dat is bewust beleid, geen toevallig bijverschijnsel. Meer mensen dan velen willen beseffen hebben het moeilijk om rond te komen of om volwaardig te kunnen participeren in een maatschappij waar alles geld kost en waar het steeds meer lijkt te draaien om individuele verantwoordelijkheid.
In heel Europa is er een groeiend maatschappelijk ongenoegen, onder meer bij de jongere generaties. Het is voor sommigen te verleidelijk om die terechte onvrede weg te duwen door het enkel te hebben over het brutale en onaanvaardbare geweld van een zeer kleine groep die zich mengt met de vreedzame betogers. In wezen zeggen de jongeren iets als: wij willen deel uitmaken van deze maatschappij, wij willen niet alleen gelaten worden in een toekomst die er mogelijk grimmig uitziet (door klimaatontwrichting, A.I., oorlogen, wooncrisis, …). Het antwoord dat ze krijgen duwt hen vaak nog meer weg. Iets tussen ‘jullie moeten braaf zijn of anders kun je nog altijd naar het leger’ en ‘we snappen het, maar het geld is op, en we willen de huidige verdeling van de middelen niet in vraag stellen’.
Een grote groep in de samenleving heeft het sterke gevoel dat het sociaal contract is verbroken en dat een waardig leven in de nabije toekomst mogelijk enkel iets wordt voor een beperkte groep geprivilegieerden. Rechtvaardigheid is nodig om het sociaal contract te herstellen. Een beleid en een begroting die daar niet op kunnen inspelen zullen enkel de maatschappelijke ontrafeling versnellen. De discussie die zich afspeelt op die links-rechts-as is dus wel degelijk zeer relevant. Het herstel van het rechtvaardigheidsgevoel is cruciaal om meer maatschappelijk draagvlak te krijgen in de moeilijke tijden die ons afkomen.
En tegelijk is het belangrijk in te zien dat we er enkel met die breuklijn niet zullen komen. Ze houdt immers te nadrukkelijk de ecologische ontrafeling buiten beeld, alsof het een ‘externaliteit’ zou zijn. En dat is een grote strategische misrekening. Het is historisch gezien niet onbegrijpelijk, in het besef dat het naoorlogs sociaal contract in grote mate stoelde op de overtuiging dat eindeloze economische groei in BBP-termen mogelijk zou zijn. Maar wat een middel was, is een doel geworden. Links en rechts op de breuklijn zijn het in wezen eens over die ene weg en vechten met elkaar op dat ene speelveld. Maar als je nog wat verder uitzoomt, zie je dat je zo een cruciale dimensie wegduwt. Je moet niet alleen kijken naar de financiële, maar ook naar de sociale en de ecologische schuld. Als het middel dat je gebruikt om je sociale vrede te smeren er zelf toe leidt dat de basis waarop je je welvaart wilt bouwen verzwakt, dan kom je in een neerwaartse spiraal terecht. Als de financiering van de welvaartsstaat steunt op een verspillend economisch model dat structureel de planetaire grenzen overschrijdt – ondertussen al zeven van de negen – dan is het alsof je een huis wilt bouwen door stenen weg te halen uit de fundamenten. Een economische weg kiezen die de ecologische ontwrichting versnelt, leidt ertoe dat meer mensen sociale bescherming nodig hebben en dat je tegelijk minder middelen hebt om die te kunnen organiseren, wat enkel de intra- en intergenerationele ongelijkheid zal vergroten.
Hoezeer de klassieke politici het ook willen, je kunt geen begroting maken en doen alsof de oplopende klimaatontwrichting geen impact zou hebben op je werk. Zo wijzen studies over klimaatrisico’s en over de economische en financiële impact van de voorbije heetste zomer (Allianz, Triodos, Cerac) erop dat de reële kost aan de maatschappij nu al zo ongeveer overeenkomt met het bedrag dat de federale onderhandelaars op dit moment zoeken. Ondanks een overweldigende hoop wetenschappelijke kennis blijven velen zichzelf wijsmaken dat we ons ‘gewoon moeten aanpassen’ of dat we er wel zullen komen met een beleid dat enkel gericht is op adaptatie. Het moet blijkbaar telkens opnieuw herhaald worden: een ambitieuze mitigatie (snelle vermindering van de uitstoot) is nog altijd de goedkoopste en in wezen ook de enige weg om een nog haalbare vorm van adaptatie mogelijk te maken. Er zijn dus grenzen aan adaptatie. We moeten de overshoot zo snel mogelijk naar beneden krijgen, dat blijkt uit een recente studie. Maar de klassieke politici willen tegelijk het bestaande Europese klimaatkader blijven verzwakken, willen niet kiezen voor bv. ambitieus natuurherstel en voorzien sowieso te weinig middelen voor een goed adaptatiebeleid. Onder het mom van ‘laten we nu eerst maar eens doen wat al is afgesproken’, doen ze zelfs dat niet, niet in eigen land en niet internationaal. Politici die economische groei tot hoofddoel hebben gemaakt zouden toch moeten inzien dat de belangrijkste vorm van reële en oncontroleerbare ‘degrowth’ nu de escalerende klimaatontwrichting is. Denken dat je een toekomstbestendige begroting kunt maken op een te klein tafeltje met enkel de klassieke schema’s is een gevaarlijke vorm van wensdenken.
Gemakkelijk zal het zeker niet zijn in tijden van toenemende polarisering, maar op een of andere manier zullen we toch stappen moeten zetten naar iets als een rechtvaardige begroting binnen planetaire grenzen. In dat verband hierbij drie reflecties. Ten eerste zou het onderliggende streven moeten zijn om te komen tot een nieuw eco-sociaal contract binnen planetaire grenzen. Een regering die daaraan begint, moet de ecologische ontwrichting niet verzwijgen maar net benoemen en moet op basis daarvan de bevolking meenemen in een rechtvaardige transitie. Net dat dus wat de verschillende Belgische regeringen de voorbije zomer uitdrukkelijk niet hebben gedaan. Cruciaal hierbij is dat de duurzame transitie niet wordt ervaren als louter een technologisch gebeuren dat van bovenaf wordt opgelegd en dat in de feiten vooral ten goede komt aan de beter gesitueerde middenklassers. De transitie moet zo worden georganiseerd dat die de concrete levens verbetert van die mensen die nu het hardst getroffen worden door de klimaatontwrichting, terwijl ze er het minst aan hebben bijgedragen. Wat we verstaan onder adaptatiebeleid zou zo moeten geconcipieerd worden dat het de maatschappelijke weerbaarheid en de gemeenschapsvorming versterkt. Zo kan een rechtvaardig klimaat- en energiebeleid een wapen worden tegen extreemrechtse polarisering in plaats van de inzet van een cultuuroorlog. Dit hele proces zou je moeten organiseren in samenwerking met het maatschappelijk middenveld. Die logica zou zich moeten weerspiegelen in budgettaire keuzes en een andere manier van beleid voeren dan ‘zwijg, dit moeten we slikken, anders lopen we tegen de wall of darkness’.
Ten tweede moet zo’n begroting uitgaan van een rechtvaardig welvaartsmodel dat past binnen de planetaire grenzen, en dat impliceert scherpere keuzes. Het is niet alleen nodig in te gaan tegen de ecologische gulzigheid van de superrijken die de zwaarste verantwoordelijkheid dragen voor de versnellende klimaatontwrichting. Het is ook nodig dat we inhoudelijke vragen stellen bij een welbepaalde verspillende levensstijl die we als middenklassenorm hanteren en die niet uitbreidbaar is naar de hele wereld wegens een te grote voetafdruk en dus fundamenteel onrechtvaardig is. De ruimte die er is binnen de planetaire grenzen moeten we rechtvaardig verdelen. Het is zeker mogelijk een waardige en volhoudbare welvaart na te streven binnen die grenzen. Een alternatief voor een klassieke eenzijdige BBP-groei is dan een economie van het genoeg. Aan de ene kant zal bv. de veestapel kleiner moeten worden terwijl aan de andere kant de herstelsector groter kan worden. Zo’n welzijnseconomie richt zich in de eerste plaats op goede voorzieningen voor allen in plaats van op luxe voor sommigen. Ervoor zorgen dat alle mensen waardig kunnen wonen in een huis dat duurzaam verwarmd en gekoeld wordt is dan belangrijker dan het behouden van salariswagens of goedkope vliegreizen. Publiek geld gebruiken om bij te hoge energieprijzen kwetsbare groepen te ondersteunen op zo’n manier dat ze tegelijk uit hun gedwongen fossiele afhankelijkheid komen is dan meer prioritair dan oude afgeschreven nucleaire centrales nationaliseren. Het publiek geld dat we inzetten moet in de eerste plaats gaan naar een zo snel mogelijke rechtvaardige energietransitie die via de nu beschikbare en goedkope technologieën richting klimaatneutraliteit gaat met scherpe doelen voor 2030 en 2040, en zich niet verschuilt achter het idee dat we nog tijd hebben tot 2050. Snel weg van fossiel versterkt de strategische autonomie en de weerbaarheid van onze economie. Hernieuwbare energie is dus de hoofdweg. Bij dit alles moet een focus op efficiëntie (meer met minder) gecombineerd worden met het principe van sufficiëntie (genoeg met minder). Een recente studie maakt duidelijk dat we onze mobiliteit snel kunnen vergroenen zonder dat dat leidt tot een massale stormloop op kostbare materialen die nog in de grond zitten. Een andere studie schetst een beeld van een circulaire welzijnseconomie die kan zorgen voor een hoge levenskwaliteit met een lage voetafdruk. Een begroting zou de weg naar zo’n welvaartsmodel moeten voorbereiden, niet ontmoedigen.
Ten derde wil dit zeggen dat je dit alles ook moet vertalen in je beleidsinstrumenten. De keuzes die je maakt zouden zoveel mogelijk moeten voorkomen dat de maatschappelijke en financiële kost van de klimaatontwrichting toeneemt. Klimaatinvesteringen in mitigatie en adaptatie voorkomen schulden, verminderen fossiele afhankelijkheid en versterken veerkracht (zo zegt ook de OESO) en vormen zo ook een bijdrage aan de nationale veiligheid. Dat alles impliceert een systemische keuze voor een transformatieve en rechtvaardige ‘resilience’. De Commissie gaf al een voorzet voor een kader voor klimaatbestendigheid. Het is op zich goed dat de Commissie de lidstaten vraagt zich voor te bereiden op een verder versnellende klimaatontwrichting, maar de indruk mag niet ontstaan dat een stijging met 3°C ook maar enigszins een ‘haalbaar’ perspectief is. Voor ons land is er al een studie met mogelijke federale maatregelen voor meer weerbaarheid. Die dingen moeten snel een plaats krijgen in onze begrotingscultuur. Je kunt ook denken aan een inrekening (via ‘true pricing’) van de veroorzaakte zogenaamd ‘externe’ kost. Maatregelen ter ondersteuning van de industrie of de competitiviteit zouden ook de planetaire grenzen als focus moeten hebben. Je kunt zorgen voor een klimaattoets, via een model van ‘green budgeting’ (waarover de FRDO een advies maakte). Je zou eigenlijk ook een resiliencetoets moeten hebben, als onderdeel van een actief debat met parlement, adviesraden en het brede middenveld over de mate waarin de begroting kan zorgen voor voldoende bescherming en perspectief voor de brede bevolking in tijden van ecologische ontwrichting die zich steeds meer vertaalt in vormen van onrechtvaardigheid. Zo kan een vernieuwd eco-sociaal contract binnen planetaire grenzen dichterbij komen.
Het is waarschijnlijk gemakkelijk om al dit soort voorstellen of reflecties af te doen als ‘niet realistisch’ of als een soort ‘luxe waar we nu even geen tijd voor hebben’. Dat zou een kapitale strategische fout zijn. De zorgwekkende planetaire toestand gaat niet weg en zal ook niet ophouden met door te dringen in de reële boekhouding van overheden. In de werkelijke wereld bestaat er in wezen geen ‘externaliteit’. Wie toch enkel binnen het klassieke speelveld blijft denken en zichzelf wil wijsmaken dat het klimaat of de biodiversiteit of de druk op grondstoffen en natuurlijke systemen er niet toe doet, zal in praktijk waarschijnlijk de maatschappelijke ontwrichting enkel versnellen en zo extreemrechts versterken.
Jan Mertens, voorzitter van Oikos, Denktank Voor Sociaal-Ecologische Verandering


