Liever buurthuizen dan bunkers

De wereld kraakt in haar voegen. Hoe bereiden we ons voor op het ondenkbare? Laten we vooral verbeelding hamsteren, schrijft Dirk Holemans. Minder sociale media, meer collectieve woonkamers. En elke buurt heeft een veerkrachthuis nodig.

Hebt u weleens van actuarissen gehoord? Een courante of hippe beroepsgroep zijn ze niet, een belangrijke des te meer. Actuarissen zijn wiskundige bollebozen die financiële risico’s en onzekerheden berekenen. Ze werken voor pensioenfondsen, verzekeringsmaatschappijen en banken. Je hoort ze zelden. Tot begin dit jaar, toen de Britse beroepsvereniging van actuarissen in samenwerking met de universiteit van Exeter een spraakmakend rapport uitbracht. Dat waarschuwt voor planetary insolvency, de planeet die failliet gaat wanneer cruciale ecosystemen die ons van voedsel en water voorzien volledig instorten. Actuarissen zien dat als een plausibel rampscenario als de aarde rond het jaar 2050 met drie graden of meer is opgewarmd.

Wat ze schrijven, laat zich moeilijk vatten: het is in dat vooruitzicht mogelijk dat uiteindelijk de helft van de huidige wereldbevolking sterft. Door de enorme verhitting van de aarde mislukken oogsten, worden gebieden onleefbaar en stijgt de zeespiegel – wat kan leiden tot massale migratie, die de kans op grootschalige conflicten vergroot. Het is een keten van kantelpunten die haast niet te vatten is. Hoe bereid je het ondenkbare voor? Wat is er nodig om zo’n scenario te keren?

Een van de interessantste denkers over veerkracht was de Canadese ecoloog C.S. Holling (1930-2019). Hoeveel klappen kan een ecosysteem incasseren, vroeg Holling zich al in 1973 af. En hoe kan een systeem, zodra het een kantelpunt voorbij is, zichzelf vernieuwen en uit het slop trekken? Het is een vraag die hij en andere wetenschappers later toepasten op samenlevingen, die je nooit los van de natuur kunt zien. Daarom stelt het veerkrachtdenken dat samenlevingen sociaal-ecologische systemen zijn. Dat hebben we decennia ontkend: we lieten onze sociale systemen voluit groeien, terwijl we dachten de ecologische implicaties te kunnen negeren. Nog steeds bouwen we in overstromingsgebied en verbouwen we water slurpende gewassen in droge gebieden.

Crisisfase

Ondertussen leren we, weliswaar te langzaam, dat het anders moet. De essentie van een veerkrachtig systeem is dat het niet alleen reageert als de schokken er zijn, maar dat het ook kan anticiperen. Sociaal-ecologische systemen doorlopen volgens Holling een cyclus die uit vier fasen bestaat: groei, bloei, crisis en reorganisatie.

In de groeifase is er veel mogelijk: er is weinig reglementering, zaken gebeuren los van elkaar. Pioniers en ook opportunisten zijn aan zet. Langzaam maar zeker komen we in de bloeifase terecht. Er komt een focus op efficiëntie, er is steeds meer verbinding en ook reglementering. Dat loont: er is stabiliteit en rijkdom stapelt zich op.

Gaandeweg zet het systeem zich echter ook vast, verliest het flexibiliteit en wordt het conservatiever. Daardoor wordt het brozer en is de veerkracht weg. Naarmate de omgeving verandert, kan er onverwacht snel een crisisfase intreden: de ontbindingsfase. Een schok te veel haalt het systeem onderuit, verbindingen en verbanden worden verbroken en een deel van de verzamelde rijkdom – of die nu natuurlijk, sociaal of ecologisch is – lekt weg of gaat op in rook. We zitten in de fase die de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter beschreef als creatieve destructie. Ze stelt de radicale vraag: welke maatschappelijke structuren die haperen kun je nog repareren, en welke vereisen een radicaal herontwerp?

In deze chaotische fase is er opnieuw veel mogelijk, het creatieve potentieel krijgt weer vrij spel. Daarna volgt de reorganisatiefase, waarin dankzij tal van innovaties verbindingen, processen en structuren kunnen ontstaan. Als dat goed lukt, evolueren we naar een nieuwe groeifase. Hoe het systeem er dan zal uitzien, is onvoorspelbaar. Maar we kunnen wel alles in het werk stellen om een wereld vorm te geven op basis van wat we belangrijk vinden.

Vandaag zitten we onmiskenbaar in een crisisfase. “We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van tijdperk”, verwoordt de Nederlandse transitiedenker Jan Rotmans dat. De biosfeer en de wereld waarin we onze rijkdom opbouwden, bestaan niet meer – denk aan goedkope fossiele brandstoffen, vlotte toegang tot kritische grondstoffen en mondiale afzetmarkten. Een sterke democratie, vertrouwen en solidariteit zijn niet langer de belangrijkste waarden die we nastreven. Hoe vinden we de veerkracht om een nieuw tijdperk te verbeelden en vorm te geven?

Kunst kan ons redden

Toen Duitse onderzoekers in de nasleep van de dodelijke overstromingen in 2021 uitzochten waarom mensen zich niet hadden voorbereid, ondanks duidelijke weerswaarschuwingen, antwoordde een respondent treffend: “Het was duidelijk dat er heel veel regen aankwam, maar de verbeeldingskracht ontbrak om te vatten wat dat zou betekenen.” Zo gaat het vaak: we bereiden ons alleen maar voor op wat we ons kunnen inbeelden.

Daarom zijn kunst en cultuur zo belangrijk. Ze brengen ons naar een imaginaire wereld waaruit we kunnen leren, zowel cognitief als emotioneel. Denk aan de technothriller Blackout van Marc Elsberg. In dat boek valt het stroomnet uit. Treinen en liften vallen stil, internet en mobiele telefonie zijn dood. Dan komt er geen water meer uit de kraan en
raken supermarkten leeg. Koelsystemen voor fabrieken en kerncentrales beginnen te falen. Na een week ontstaat er totale anarchie. Ondertussen lijkt de fictie trouwens de werkelijkheid in te halen, wanneer bijvoorbeeld door hacking de diepvriezers in Franse supermarkten dagenlang leeg blijven, net als winkelrekken bij ons.

Hoewel het niet als fictie bedoeld is, kunnen we het rapport van de actuarissen ook gebruiken als verbeeldingsoefening. Als wat ze vooropstellen extreem onwenselijk is, kan het ons motiveren om die hel koste wat het kost te voorkomen. Dan wordt elke actie in dat verband een vorm van actieve hoop. Verbeelding is niet alleen creatie, het is ook een collectieve bron van wijsheid. Denk aan verhalen, gedeelde herinneringen en institutionele geheugens die een gemeenschap in staat stellen zich iets voor te stellen wat slechts een kleine groep persoonlijk heeft meegemaakt. Zoals de overstroming in de vallei van de Vesder, vijf jaar geleden.

Misschien is de grootste uitdaging voor onze verbeelding wel alternatieven uitwerken voor de aanname dat de enige mogelijke economie er een is die steeds groeit op een eindige planeet. Die winst boven mens en planeet plaatst. Hoe kan een economie van het genoeg eruitzien, die efficiëntie ten dienste stelt van toereikendheid? Zodat iedereen voldoende heeft en niemand te veel, zodat we de leefbaarheid op aarde niet op het spel zetten? Want dat is nu aan de orde.

Collectieve woonkamers

Er blaast een koude wind als ik het plein oversteek naar een futuristisch gebouw. Het heet Oodi, de centrale bibliotheek van Helsinki. Slechts een derde van het enorme gebouw is voor boeken; ik wandel voorbij een opnamestudio en de urban workshop met naaimachines en 3D-printers, zie mensen keuvelen in een ontmoetingsruimte. Ontmoeting en samenwerking creëren was een belangrijk principe bij het ontwerp van deze collectieve woonkamer.

Oodi beantwoordt aan een belangrijk manco bij een aantal veerkrachtdenkers: het onderschatten van het belang van sociaal kapitaal. Dat staat zowel voor praktische hulp – aan de buur die het lastig heeft bij hitte als voor waarden zoals solidariteit en sociale betrokkenheid. Het is net dat sociale kapitaal dat de laatste decennia deels verdwenen is.

Collectieve zorg werd zelfzorg, bijklussen tegen betaling verdrong vrijwilligerswerk. Dat uit zich in concreet gedrag – toen ik student was, deelden we spontaan notities met elkaar, nu worden ze te koop aangeboden – en ook in ontmoetingsplekken die deels verdwenen zijn.

Collectieve woonkamers zijn (semi)publieke gebouwen waar je naartoe gaat voor ontspanning en ontmoeting. Ze zijn vaak laagdrempelig, sociale status doet er niet toe. Je kunt hun functie breed zien: wie alleen online bestelt, bouwt geen relatie meer op met de winkelier, waardoor er winkels verdwijnen – naast cafés, parochiezalen en gemeentelijke diensten doordat we steeds meer online leven. Tel daarbij het tanende verenigingsleven en het is geen wonder dat de eenzaamheid piekt in onze samenleving.

Gelukkig is er dus een inspirerende tegenbeweging bezig, die het zichtbaarst is in bibliotheken – De Krook in Gent en Permeke in Antwerpen zijn veel meer dan plekken om boeken te lenen. Ook bij de herbestemming van kerken zie je bewoners kansen grijpen om hun buurt nieuw leven in te blazen. Een sterke bijdrage tot veerkracht leveren sociaal-duurzame initiatieven zoals repaircafés of samentuinen, waar mensen elkaar ontmoeten rond een gedeelde activiteit.

Dat is ook de zienswijze van de socioloog Harald Welzer: hij benadrukt dat concrete praktijken veel meer impact hebben dan bewustwordingscampagnes. Toen ik hem dit voorjaar ontmoette op een congres in Leuven, vertelde Welzer me enthousiast dat Oodi hem concreet inspireerde voor een initiatief. Via zijn stichting Futurzwei lanceerde hij het burgerinitiatief en onlineplatform Wohnzimmer der Gesellschaft (huiskamers van de samenleving). Daarmee wil hij een tegenkracht uitbouwen voor sociale media, die burgers gevangenhouden in polariserende bubbels. Hij ziet de huiskamers als plekken waar je democratie, solidariteit en samenhorigheid kunt oefenen. Ondertussen hebben zich in Duitsland al talrijke locaties gemeld als sociale huiskamer. Dat kan een buurthuis zijn, een repaircafé, een alternatieve cultuurruimte, of simpelweg een burger die zijn eigen woonkamer openstelt voor een gratis concert, politiek debat of een kop koffie.

Veerkrachthuizen

Het is helder dat ook overheden een cruciale rol spelen. Wat vandaag bijvoorbeeld een hitteplan is, zou morgen een veerkrachtplan moeten worden. En blijven regeringen massa’s systemen uit het verleden subsidiëren, zoals fossiele brandstoffen, of investeren ze in gemeenschappen die nu al bouwen aan veerkracht door bijvoorbeeld duurzame-energiecoöperaties uit te bouwen? Tegenover de harde schokken die door onze samenleving denderen, blijven zulke initiatieven eilanden in een grote oceaan. We hebben nood aan innovatie en doorbraken, ook op het vlak van waarden en wereldbeeld, terwijl de samenleving haar basisfuncties blijft vervullen. Zo raken we mogelijk door de crisisfase en evolueren we naar een groeifase.

Nu, tal van bigtechbedrijven zijn ooit opgestart door creatievelingen in hun garage in een gewone buurt. Het is dan ook jammer dat, zodra die bedrijven succes hebben, door het systeem van patenten, winstbejag en concurrentie het eigenaarschap en de winst terechtkomen bij een kleine elite. Zo versterken ze het roofkapitalisme. Maar niets zegt dat in buurten geen veerkrachtinnovatie mogelijk is, in samenwerking met kenniscentra die open source werken. Het komt erop neer om netwerken van hubs te creëren voor veerkracht en creativiteit.

Het is treffend dat het daar nooit over gaat als we het over de weerbaarheid van onze samenleving hebben: maken dat elke stadswijk of dorp veerkracht opbouwt. In plaats daarvan gaat het vooral over militaire dreiging, met als enige antwoord het belang van een sterk leger uit te bouwen en jongeren warm te maken voor een carrière bij het leger. Vrijwillige legerdienst wordt gepromoot bij zeventienjarigen, terwijl er geen gelijkaardig aanbod is voor burgerdienst.

Waarom zouden we niet in elke buurt of dorp een veerkrachthuis openen, gekoppeld aan burgerdienst voor jongeren? Het gaat dan om plekken zoals buurthuizen of bibliotheken die inzetten op gemeenschapsvorming. Tijdens een crisis, zoals een overstroming of extreme hitte, transformeren ze in een operationeel noodcentrum. Maar in het bijzonder is het een plek waar jongeren zowel hun vaardigheden kunnen toepassen als specifieke opleidingen krijgen. Denk aan een net afgestudeerde, technisch geschoolde jongere die een repaircafé draaiende houdt, maar ook een basisopleiding verzorging of koken krijgt en een dag in de week meedraait in een verzorgingstehuis. Of aan de talenknobbel die net een technische opleiding krijgt en die buurtbewoners leert hun fietsen te herstellen en een energiecoöperatie mee draaiende houdt. Misschien is dat wel een cruciale dimensie van defensie.

Preppen

Burgers voorbereiden op schokken, ‘preppen’, vertaalt zich nu grotendeels in het individueel hamsteren van goederen: koop die noodrugzak en een voorraad water en eten. Zo bouwen we geen collectieve capaciteit op. En ik wil me morgen geen straat inbeelden waar mensen vechten met hun buren om hun voedselvoorraad te bemachtigen. Net daarom is het getrainde vermogen tot samenwerking wat een samenleving echt veerkrachtig maakt.

Daarom verlang ik, behalve naar politici die eindelijk hun verantwoordelijkheid nemen, naar veerkrachthuizen waar we mensen trainen in de vaardigheden die horen bij goed samenleven in schokkende tijden. Denk aan EHBO en basisherstellingen, maar ook sociaal-organisatorische vaardigheden zoals zorgzame buurten opzetten. En bovenal culturele vaardigheden, zoals een schrijf- of fotoatelier dat een gemeenschap helpt om zich in te beelden wat ze nog niet heeft meegemaakt. Zodat iedereen tijdens een crisis genoeg heeft en zich gedragen voelt door een gemeenschap. Wat meteen inspirerende toekomstbeelden oplevert voor het nieuwe tijdperk dat we samen moeten vormgeven.

Net daarom is misschien het culturele domein wel de kern van het noodpakket. Want wat we ons niet kunnen voorstellen, daar kunnen we ons niet op voorbereiden. Dat geldt ook voor al het goede dat nog mogelijk is.

Dirk Holemans is coördinator van denktank Oikos. Zijn boek Dit is je noodpakket verschijnt deze winter bij Epo.

Dit essay verscheen in De Standaard Weekblad op 31 oktober 2026.