logo

%AM, %23 %000 %2009 %00:%nov

Over identiteiten en sokkels

Written by
Rate this item
(0 votes)
 

In zijn opiniestuk (De Morgen 20 november) roept Bart De Wever ons allen op om aan de slag te gaan met het begrip identiteit. Daarbij suggereert hij dat anderen, die als ‘postmodernisten' of ‘cultuurrelativisten' worden omschreven, bewust niet over identiteit zouden willen spreken of alleen uit zijn op een strategie om het nationalisme zwart te maken. Het is de klassieke overtrokken voorstelling waarin aan die anderen wordt verweten te stellen dat mensen als individu meteen tot de wereldgemeenschap zouden behoren, wat in zijn redenering enkel leeg of neutraal zou kunnen zijn. De suggestie dat wereldburgerschap niet met een ethische praxis wordt verbonden, is echter in wezen denigrerend voor zoveel miljoenen mensen die onder meer in het kader van de andersglobaliseringsbeweging wel degelijk gedreven worden door een vorm van mondiaal burgerschap in hun politiek en maatschappelijk handelen. Als mensen in alle continenten opkomen voor het realiseren van de Millenniumdoelstellingen, dan is dat omdat ze vinden dat alle bewoners van deze planeet gelijke rechten hebben op een waardig leven. Als wereldwijd mensen op straat komen voor een rechtvaardig klimaatakkoord, dan hebben ze het over een betere invulling van de rechten en plichten die verbonden zijn met het behoren tot de wereldgemeenschap.

Wereldburgerschap is dus geen leeg hersenspinsel. Maar het is ook niet genoeg. Op dat punt heeft De Wever het wel bij het rechte eind, wat niet wil zeggen dat de invulling die hij aan die stelling geeft zomaar de juiste is. Identiteit moet in dat alles een rol kunnen spelen. Het is goed dat mensen bij een gemeenschap kunnen behoren. Maar dat wil nog niet zeggen dat die gemeenschap enkel kan vertaald worden door de verondersteld ‘veilige' volksgemeenschap die wordt gebouwd rond een eenduidige culturele sokkel.

Elke identiteit is in de letterlijke zin van het woord een fictie. Is dat erg? Nee, helemaal niet. Of het nu persoonlijk of collectief is, identiteit is het verhaal dat je over jezelf vertelt. Het is niet zomaar een gegevenheid waar je jezelf moet inpassen. Mensen zijn verhalen vertellende wezens, ze hebben verhalen nodig om de werkelijkheid te begrijpen en er voor zichzelf een plaats in te vinden. Door het feit dat ik op deze plaats in de wereld ben geworpen, word ik ook ondergedompeld in de verhalen die bij deze plek horen. Ze bepalen mee hoe ik de wereld interpreteer. Ze zijn dus vol van waarde, heel belangrijk, maar ze zijn niet de (enige) waarheid, integendeel.

Het heeft geen zin om verkrampt rondom de discussie over identiteit heen te willen wandelen. Dat doen leidt tot al even verkrampte tegenreacties, in de vorm van een gevaarlijke ‘uitsluitende' identiteitspolitiek. En tot wat die dan weer kan leiden heeft de Europese geschiedenis van de 20ste eeuw voldoende bewezen. Te veel zelfspot over de eigen identiteit is voor niets nodig, maar een gezonde ironie, als deel van een productieve twijfel, is dat wel. We bewegen immers in verhalen, die steeds opnieuw verteld moeten worden, niet in waarheden die even ondoordringbaar zijn als marmeren sokkels.

We hebben inderdaad veel te leren van de migranten die naar deze plek van de wereld gekomen zijn, en hier mee een gemeenschap vorm willen geven. Zij zoeken hun weg tussen identiteiten, en in de mate waarin dat zoeken ruimte krijgt door een model van burgerschap waarin culturele identiteit niet wordt ontkend, zal dat ook lukken. Maar in wezen zijn zij niet anders dan diegenen die wij ‘autochtoon' noemen. Ook die hebben een meervoudige identiteit.

De complexe wereld waarin processen van globalisering en individualisering spelen leidt tot een structurele onzekerheid. Het antwoord daarop kan echter niet zomaar een poging zijn om dat te willen bevriezen in een eenduidige identiteit. Dat kan niet werken, en zal onherroepelijk leiden tot uitsluiting. Gaan vastleggen wat het betekent om een ‘echte' Vlaming te zijn, en op basis daarvan dan afspreken wie wel en niet tot de club mag behoren, doet geen recht aan de diversiteit van onze bevolking en ook niet aan de Vlaamse culturele identiteit, die net als alle andere open zou moeten zijn, niet gesloten.

Concreet is het gemakkelijker om een identiteit te aanvaarden en ervoor uit te komen als die niet zomaar opgelegd wordt. Ja, ik ben een Vlaming, maar ik ben ook een Belg en een Europeaan. In mijn geval is de volgorde waarschijnlijk omgekeerd. Anders gezegd: als ik de ruimte krijg om voluit Europeaan te zijn, dan kan ik ook Vlaming zijn. Als andere Vlamingen mij zouden opleggen dat mijn collectieve identiteit in de eerste plaats Vlaming moet zijn en niets anders, dan heb ik al heel wat minder zin om me Vlaming te noemen. Maar naast het feit dat ik die identiteiten heb, is de vaststelling dat ik behoor tot de club van de Nederlandstaligen, de ex-kankerpatiënten, de ecologisten, de fans van Bob Dylan, de heteroseksuelen, en nog veel meer, even bepalend voor mijn (groeps)identiteit. Mensen zijn lid van verschillende gemeenschappen, en dat is goed.

We zijn samen inderdaad een lotsgemeenschap. We zijn door het lot samen geworpen. De eerste lotsgemeenschap is de planetaire. De dreigende klimaatchaos maakt ons dat elke dag duidelijk. Het lot van België en Bangladesh is in een ecologisch begrensde wereld structureel verbonden. In zo'n wereld is het oude idee van ‘nationale' of ‘volkssoevereiniteit' achterhaald. De enige uitweg uit de uitdagingen waar deze wereld voor staat, ligt in een vorm van gedeelde soevereiniteit.

Laten we dus ook in de politieke vertaling van identiteiten ruimte geven voor meervoudigheid en die gedeelde soevereiniteit. En dan verschuift de focus minstens zozeer naar het Europese niveau. Laten we Europees een sokkel van burgerrechten vastleggen, en vervolgens op nationaal en subnationaal niveau telkens een pakket verdere spelregels. Zo worden fundamentele basisrechten niet afhankelijk gemaakt van culturele eenduidigheid en kunnen tegelijk culturele identiteiten alle ruimte krijgen die ze verdienen.

Ja, er bestaat een Europese identiteit. Maar ook die is een verhaal. Een verhaal dat elke dag opnieuw geschreven wordt. Door de mensen die hier gewoond hebben, er nu wonen, en willen wonen. Het is een identiteit die steunt op vele pijlers en steunberen, niet op één sokkel. Het wezen van de Europese identiteit is dat ze niet definitief vast te leggen is, ze zal permanent onderwerp van discussie en hervertelling zijn. En daarin steunt een echt bevrijdend en ‘insluitend' perspectief voor culturele identiteiten op dit continent en in een eindige wereld.

 

Jan Mertens
Read 3485 times Last modified on zaterdag, dec 12 2015
Jan Mertens

Jan Mertens is beleidsmedewerker. Hij studeerde Germaanse Filologie en woont in Leuven.

janmertens.blogspot.com

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.