logo

%PM, %01 %616 %2015 %13:%sept

Het radicale idee van voedsel als commons: een waardige utopie

Written by Jose Luis Vivero Pol
Rate this item
(2 votes)

Op het leven kan je geen prijs zetten, maar op levensondersteunende middelen kan dat wel. Doorheen de geschiedenis was dat niet altijd het geval, maar wel in onze huidige samenleving waar aan alles een prijskaartje hangt en waar zowel materiële als immateriële middelen geprivatiseerd worden uit winstbejag (lees er Michael Sandel, David Bollier of Karl Polanyi op na).


In de dystopische film uit 2011, In Time (1), werkt Justin Timberlake niet om zijn brood te verdienen maar om langer te kunnen leven, zijn maandelijks loon is namelijk extra tijd. Miljardairs kunnen zo duizenden jaren leven en worden als het ware onsterfelijk, terwijl arme mensen elke dag moeten worstelen om te overleven en vaak het onderspit delven. Deze sciencefiction film lijkt enorm hard op onze realiteit, maar in plaats van tijd hebben we ons voedsel geprivatiseerd. Vandaag bepaalt de koopkracht van een persoon de hoeveelheid en de soort voeding waar hij of zij toegang tot heeft, aangezien al het voedsel op aarde al privaat goed is. Om die reden kunnen we ons afvragen hoeveel we als gemiddelde bewoner van deze planeet dagelijks moeten betalen om in leven te kunnen blijven.


Tot nu toe is lucht gratis en gemakkelijk toegankelijk voor iedereen. Het wordt beschouwd als een mondiaal publiek goed en toch is er in China al een slimme ondernemer die ingeblikte lucht voor $0,80 per blikje verkoopt. Regelingen voor koolstofvastlegging zijn beginnende vormen van privatisering van middelen die iedereen toebehoren, alleen maar om geld te kunnen verdienen. Water was ooit een commons, een gemeenschappelijk en openbaar bezit, maar nu hanteren de meeste landen tarieven voor het water dat ze voorzien aan de huishoudens die het zich kunnen veroorloven. In veel landen, zoals Spanje, wordt het water zelf nog steeds beschouwd als een publiek goed en de lokale en nationale autoriteiten rekenen enkel de distributie en het waterzuiveringsproces aan, niet de inhoud. Ik heb al een berekening voor het Verenigd Koninkrijk (2) gemaakt, die komt op $90-100 per persoon per jaar.


Tot slot, liggen de uitgaven voor levensmiddelen in verschillende landen ver uit elkaar, van $4.482 in Noorwegen tot $217 in Oezbekistan (3). De gemiddelde Brit besteedt jaarlijks $2.026 aan voedsel, dus elke Brit moet $2.130 bijeen zien te krijgen om genoeg (hoewel misschien niet gezond) voedsel en water te voorzien om zijn of haar lichaam in leven te houden en andere activiteiten uit te oefenen. Maar wat als je dit niet lukt? In democratieën met hoge inkomens, en in toenemende mate in de opkomende midden-inkomenseconomieën, zal het sociaalzekerheidsstelsel van de staat je voorzien van deze twee levensbenodigdheden. Echter, in landen die niet in staat of niet bereid zijn om gratis voedsel en water te voorzien voor iedereen, verhongeren mensen gewoonweg. Jaarlijks sterven er 3,1 miljoen kinderen aan de gevolgen van ondervoeding. Het is de belangrijkste oorzaak van kindersterfte (45% van alle sterfgevallen onder kinderen in 2011), in een wereld die voldoende voedsel produceert voor iedereen, zelfs na het verspillen van een derde van de totale voedselproductie. Met de huidige niveaus van voedselproductie, zonder iets te verspillen, zouden we de verwachte wereldbevolking in 2050 kunnen voeden, met dezelfde akkerlanden en zonder opbrengstverhoging.


Maar als eten zo'n essentieel middel is dat iedereen elke dag nodig heeft en we genoeg produceren om ons allen te voeden, hoe is het mogelijk dat het niet aan iedereen wordt toegekend als een fundamenteel en universeel recht? Waarom wordt Universal Food Coverage niet in de post-2015 internationale gesprekken besproken zoals Universal Health Coverage of Basic Education for All? Omdat onze huidige samenleving dat nu eenmaal zo heeft besloten. Voedsel als een handelswaar beschouwen is helemaal geen natuurwet, maar een sociale constructie, een conceptueel paradigma gevormd en onderhouden door het liberale en neo-liberaal beleid en de narratieven die geleidelijk de voedselproducerende commons hebben ingesloten om uiteindelijk voedsel als een handelswaar te onderwerpen aan speculatie, industrieel gebruik dat niet voor menselijke voeding is bedoeld, genetische manipulatie en industriële verwerking.


Onze manier van denken veranderen zou onze ambitieuze doelstelling moeten zijn, het haalbare utopische narratief dat onze voedselsysteemtransitie zou moeten begeleiden. Het lijkt erop dat we het vermogen zijn verloren om ons het voedselsysteem dat we willen bereiken in te beelden, een systeem dat het meeste van het voedsel duurzaam produceert (voor het milieu) en fair (voor voedselproducenten en consumenten) en dat garandeert dat iedereen dagelijks voldoende en gezond kan eten. De immense uitdagingen waar we voor staan om de verwachte 9 miljard mensen in 2050 te voeden en de toenemende belemmeringen (klimaatverandering, uitputting van natuurlijke hulpbronnen, de groeiende vraag naar vlees, onverminderde honger en toenemende obesitas) dwingen ons om na te denken en om sociale en technische ideeën die nog niet werden onderzocht voor te stellen. Ze dwingen ons om de grenzen van het politiek correcte of het haalbare te overschrijden en echte utopieën voor te stellen samen met de institutionele en politieke veranderingen die we moeten ondernemen om die wenselijke scenario's te bereiken. Voedsel beschouwen als een common om te produceren, distribueren en consumeren door middel van een poly-centrisch systeem in overeenstemming met de overheid, sociale ondernemingen en zelf-gereguleerde collectieve acties zijn zeker één van die mogelijke voedingsutopieën.


Voedsel als een commons staat haaks op de unieke manier van denken over voedsel als een privaat goed (uitsluitbaar en concurrerend en daarom een geschikt goed onderworpen aan de marktregels van vraag en aanbod). Sinds Locke, Ricardo en Hume, was voedsel als een privaat goed tot nu toe een mentaal "lock in" verhaal dat de ontwikkeling belemmert van andere dimensies waarin voedsel niet in geld wordt uitgedrukt, zoals het recht op voedsel of gratis voedselverstrekking. In het jaar van de 500ste verjaardag van de eerste editie van Utopia van Thomas More, uitgegeven in Leuven in 1516, zullen we onze verbeelding ontketenen om een duurzamer en eerlijker systeem te ontwikkelen. Een systeem waar iedereen toegang heeft tot voedsel, gebaseerd op het idee van het voedsel als commons en waar voorrang wordt gegeven aan de niet-monetaire dimensies van voedsel in plaats van aan de prijs op de markt. Zoals Antonio Machado zei: "Solo los necios confunden valor y precio".


(1) In Time (film). Wikipedia entry. http://en.wikipedia.org/wiki/In_Time
(2) Vivero, J.L. (2013). Staying alive shouldn’t depend on your purchasing power. The Conversation Blog. 13 December 2013. https://theconversation.com/staying-alive-shouldnt-depend-on-your-purchasing-power-20807
(3) How big per capita food expenditures in your country? http://knoema.fr/scemlie/how-big-per-capita-food-expenditures-in-your-country


Jose Luis Vivero Pol spreekt zaterdag 5 september op het Toekomstgesprek Voedsel in goede handen van Oikos op het Fair Festival in Gent. 

Read 2857 times Last modified on %PM, %13 %628 %2015 %14:%dec

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.