logo

maandag, 08 december 2014 09:07

Kinderen zijn meer dan retoriek

Written by
Rate this item
(1 Vote)

In zijn essay in de Zeno van 6 december gaat journalist Bart Eeckhout uitvoerig in op wat hij “retorisch kindermisbruik” noemt, onder meer door de ecologisten. Hij heeft een punt, en tegelijk ook niet. Als door het argument ‘Gij zult niet moraliseren!’ – trouwens zelf al behoorlijk moraliserend – een debat over waarden zou worden herleid tot gevaarlijke en antidemocratische retoriek, dan is dat zelf een retorische truc.

Als bepaalde argumenten op zo’n manier worden gebracht dat ze het debat doden, dan kan dat vaak inderdaad als retorische truc worden beschouwd. Zeggen dat iets ‘moet’ omdat het voor ‘de’ kinderen is, en dan verder het debat niet meer willen voeren, dat is inderdaad een manier van debatteren die kan wringen met de essentie van wat een democratisch debat moet zijn. Daar heeft de auteur dus een terecht punt. Tegelijk moet men voldoende kritisch blijven voor zichzelf – ook een belangrijke deugd in een democratie. Is het kinderargument erger als het gebruikt wordt in de klimaatdiscussie dan in het onderwijsdebat? “Ik ben tegen de besparingen in het onderwijs, want het kan toch niet dat we de toekomst van onze kinderen in gevaar brengen.” Ook daar zullen sommigen het gevoel hebben dat ze de kans niet meer krijgen om het debat aan te gaan over bv. het type van besparingen. Het feit dat men verwijst naar kinderen, inderdaad als belichaming van de toekomst, dat is niet enkel een metafoor, een vorm van schuldinductie, of een debatdodende retorische kunstgreep. Het is ook een legitieme manier om het democratisch debat te verruimen met een langetermijnperspectief, en dat is net heel belangrijk voor dat debat. We moeten het debat dan daarna ook nog voeren natuurlijk, maar oprecht pogen de belangen van de kinderen in de toekomst in de afwegingen van nu te brengen is helemaal niet antidemocratisch.

Misbruik van morele argumenten of het rechtstreeks moraliseren van je tegenstander, dat is geen correcte vorm van democratisch debat. Maar omgekeerd is het ook gevaarlijk elke vorm van debat over waarden af te doen als ‘moralisering’. Dat is intellectueel een zwaktebod, en het helpt onze democratie ook niet vooruit.

In zijn essay lijkt Eeckhout, maar hopelijk vergis ik me daarin, wel heel soepel het hele kinderargument te herleiden tot enkel maar retoriek, en dus antidemocratisch. Net als alle anderen maken ecologisten ongetwijfeld fouten in hoe ze hun drijfveren verwoorden, maar de zorg voor het belang van de kinderen en de toekomst is ook een fundamenteel onderdeel van hun visie op de gewenste maatschappelijke ordening. In wezen gaat het om ecologische rechtvaardigheid, een waarde dus. Politiek is een georganiseerd meningsverschil. De verschillende ideologische stromingen hebben een verschillende visie op hoe die gewenste maatschappij eruit moet zien. Die brengen ze in debat, en net het feit dat er verschillende kleuren zijn, zorgt ervoor dat er voor elk woord steeds ook een wederwoord kan zijn. Zo hoort het. Een van de discussies, al eeuwenlang, in de politiek is wie de ‘relevante’ politieke gemeenschap is. Ooit vonden we dat alleen mannen mochten stemmen. We hebben dat gelukkig gecorrigeerd ondertussen. Een van de belangrijkste ideeën van de groene politieke stroming sinds haar ontstaan is het idee van een uitbreiding van de relevante politieke gemeenschap, en dat om ethische redenen. Binnen het democratisch bestel wil men een debat voeren over de grenzen van wie onder de politieke afweging valt. Moeten we bij de beslissingen die we nemen enkel rekening houden met de belangen van wie tot onze ‘natie’ behoort? Of moeten we net mechanismen vinden om verder te kijken?

Het klimaatdebat is een goed voorbeeld. Beslissingen die we hier en nu nemen, hebben gevolgen voor mensen elders op de planeet. Hier een graadje warmer, dat overleven we waarschijnlijk wel. Maar een graadje meer op andere plekken ter wereld is het verschil tussen leven en dood. We kunnen nu, in vrije wil, zelf ervoor kiezen om die beslissingen te nemen die ervoor zorgen dat de klimaatopwarming niet over de 2°C gaat. We kunnen er ook voor kiezen om ons daarvan niets aan te trekken. Onze kinderen, die dan op zullen groeien in een wereld die dichter bij een klimaatchaos komt, zullen er wel de gevolgen van dragen, of wij die afweging nu moraliserend vinden of niet.

Men zegt wel eens: ‘we hebben de toekomst van onze kinderen geleend’. Zeggen dat je vindt dat jouw kinderen evenveel recht hebben op een waardig leven als jijzelf, is inderdaad een waardegeladen discours. Als dat besef je helpt om misschien deels tegen je individuele kortetermijnbelang te handelen om zo – vanuit het voorzorgsbeginsel – die politieke beslissingen te nemen die ervoor zorgen dat we onder die 2°C blijven, dan is dat een voorbeeld van een goed werkende democratie. In het politieke debat bewust een stem proberen te geven aan de belangen van de kinderen die na ons komen is een vorm van uitbreiding van solidariteit. Dat hebben de ecologisten altijd nagestreefd, via een democratisch debat, omdat het gaat naar de kern van wat een democratie moet zijn. Het is wel erg gemakkelijk om dat argument zelf te gaan voorstellen als “de ontkenning van het wezen van de politiek”, want zo lijkt de retorische opbouw van het essay van Eeckhout wel te suggereren.

Het verwijt van moralisering kun je nog anders bekijken. Neem opnieuw de klimaatdiscussie. Hoe langer we wachten, hoe moeilijker het zal worden om een klimaatcatastrofe te voorkomen. Als we tien jaar geleden hadden gekozen voor een forse omslag van ons beleid, dan zouden we nu veel verder staan. Het gaat om keuzes, fundamenteel democratisch dus, op basis van een debat over waarden. Aanvaarden dat het klimaatprobleem heel ernstig is, is een belangrijk vertrekpunt. Maar dat aanvaarden wil helemaal niet zeggen dat je zou moeten aanvaarden dat er maar één weg is om dat probleem aan te pakken, integendeel. Hoe langer we echter wachten, en zeker als dat zou gebeuren om het mom van ‘gij zult niet moraliseren’, hoe minder wegen er over zullen blijven. En dan zal de verleiding bij sommigen steeds groter worden om het op een niet-democratische manier op te gaan lossen, en dan zullen we echt zijn aanbeland bij een totaal verfoeilijke manier van moraliseren. En laat dat nu exact het tegenovergestelde zijn van wat de ecologisten beogen.

Met een bepaald gebruik van het ‘kinderargument’ kun je een debat platslaan. (Ik weet er, als kinderloze die graag kinderen had gehad, alles van.) Maar het wezen van dat argument al te snel afdoen als een retorische truc is zelf een retorische truc. Een debat over waarden kan nooit definitief beslecht worden, dat is het wezen van een debat. In onze hedendaagse pluriforme samenleving zullen we nog beter moeten leren om te gaan met dat waardedebat, daarin heeft Eeckhout trouwens ook gelijk. Maar als de angst om te moraliseren ertoe leidt dat we geen waardedebat meer kunnen voeren, zijn we nog verder van huis. Hoe we solidariteit invullen, enkel hier en nu, of met alle wereldburgers nu en in de toekomst, is een meer dan legitiem en wezenlijk democratisch debat. Als we de groeiende ongelijkheid willen aanklagen, zeggen we toch ook niet dat een verwijzing naar de situatie van de armen enkel maar een retorische truc is om de rijken te culpabiliseren, waarna we niet meer over de grond van de zaak moeten spreken? Zo ook zijn de belangen van de kinderen, hun recht op een waardig leven, in de klimaatzaak meer dan enkel maar een retorische truc. Laten we goede manieren vinden om daar wel over te spreken.

Jan Mertens

Read 4058 times Last modified on vrijdag, 03 april 2015 12:08
Jan Mertens

Jan Mertens is beleidsmedewerker. Hij studeerde Germaanse Filologie en woont in Leuven.

janmertens.blogspot.com

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.