logo

vrijdag, 20 februari 2015 10:03

“Wake Up, Maggie” – De Vierde Revolutie van Micklethwait en Wooldridge

Written by
Rate this item
(2 votes)

De Vlaamse regering wil besparen en doet dat uit overtuiging. Daarbij kijkt minister-president Geert Bourgeois in de eerste plaats naar de overheid. Als je wil besparen, moet je zelf het goede voorbeeld geven.

“Daarom zal de Vlaamse overheid in de eerste plaats ingrijpend besparen op het eigen apparaat… Ons doel is een kleinere, slagkrachtige overheid" lezen we in de aanhef van het Vlaams regeerakkoord . Het overheidsbeslag moet omlaag. En al snel werd er een getal op geplakt : 1.950 ambtenaren minder tegen 2019. De Vlaamse topambtenaren moesten de regering tegen begin van dit jaar laten weten welke taken ze willen afstoten. En hoe ze zich kunnen terugplooien op hun kerntaken.

Voor Geert Bourgeois is de keuze voor een ontvetting van de overheid een geloofskwestie. Hij laat zich daarbij inspireren door het boek ‘De Vierde Revolutie’ van twee topjournalisten van ‘The Economist’, John Micklethwait en Adrian Wooldridge1. De minister-president is vol van dit boek. In september vorig jaar raadde hij de Gentse studenten bij het openingscollege van Carl Devos aan om zeker dit boek te lezen. Ook voor zijn collega ministers en voor de Vlaamse ambtenaren is het aanbevolen lectuur2.

Voldoende reden dus om het boek met aandacht door te lezen. Op zoek naar dé inspiratiebron voor het denken van de minister-president over de nieuwe overheid die hij wenst voor Vlaanderen.

Leviathan

Bij het lezen van “De Vierde Revolutie” wordt al snel duidelijk dat de auteurs een bijzonder negatieve visie hebben op de overheid. Voor hen is de overheid een vreselijk monster dat onze vrijheden en uiteindelijk ook de democratie bedreigt. De auteurs zien het als hun opdracht dit monster klein te krijgen, terug in zijn hok te ranselen.

Het beeld van het Bijbelse monster Leviathan is ontleend aan Thomas Hobbes. Hij is de gangmaker van de eerste revolutie, de eerst visie op de rol van de overheid. Hobbes wil de natuurstaat, de oorlog van allen tegen allen onder controle krijgen door alle macht te geven aan een afschrikwekkende macht, de soeverein, de koning. Zo ontstaan de moderne natiestaten en komt er voor het eerst een overheid tot stand die orde schept in de chaos. John Stuart Mill staat symbool voor de tweede revolutie, de totstandkoming van de liberale democratie als antwoord op de willekeur van absolute heersers : koning, landadel en geestelijkheid. De vrijheid van de burgers komt centraal te staan. De staat wordt teruggebracht tot een nachtwakersstaat. Beatrice en Sidney Webb vervolgens zijn de iconen van de derde revolutie, de opkomst van de verzorgingsstaat. Samen met de econoom John Maynard Keynes leggen zij de grondlagen voor een steeds verder uitdijende bureaucratie. Big Government is geboren. De volgende revolutie staat op naam van Milton Friedman en Friedrich Hayek. Onder hun impuls trachten Margaret Thatcher en Ronald Reagan de obese verzorgingsstaat terug af te slanken. Ze willen terugkeren naar het liberale ideaal van Mill’s nachtwakersstaat, maar ze halen het niet. Halverwege worden ze afgeblokt. Ze kunnen de aanvetting van de overheid nauwelijks afremmen. De auteurs spreken daarom van de mislukte of drieënhalve revolutie. En na Bush en Thatcher gaat het proces in versneld tempo verder. Linkse maar ook rechtse politici blazen de overheid verder op. De linkerzijde (bijv. Clinton) door meer sociale uitkeringen. De rechterzijde (bijv. Bush) door meer veiligheidsuitgaven (politie – gevangenissen). Met het gevolg dat we nu met een overheid zitten die alle vrijheid, initiatief opslokt. Het monster is kolossaler en gulziger dan ooit…

De vierde revolutie

En wat is dan die befaamde vierde revolutie van Micklethwait en Wooldridge? Hun project is duidelijk : het monster Leviathan, de overheid klein krijgen. Ze steken het niet onder stoelen of banken. Ze willen de draad van het politiek project van Thatcher en Reagan terug opnemen en de revolutie van de neoliberale Friedman die halverwege vast liep, terug vlot trekken. De drieëenhalve revolutie moet een volwaardige vierde revolutie worden. In de jaren ’80 van de vorige eeuw waren alle randvoorwaarden nog niet gunstig voor deze omwenteling. Nu liggen de kaarten beter. Twee externe factoren zijn daarbij beslissend : de opkomst van de nieuwe economieën in het Oosten. En de rol van nieuwe technologieën.

Het Aziatische alternatief

Europa kan zich de luxe niet meer veroorloven van nog langer te blijven zwalpen. Want vanuit het Oosten rukt een nieuw model op van autoritaire modernisering. Als alternatief voor onze democratische staat. De auteurs spreken met grote bewondering over Lee Kuan Yew, de man die Singapore groot maakte. Zijn uitspraken worden gretig geciteerd : democratie is het probleem van het westen, democratie is tijdrovend en inefficiënt, democratie leidt tot steeds meer beloftes van politici, steeds meer uitgaven, steeds meer bureaucratie, steeds meer schulden. Liefdadigheid is in het Westen een recht geworden. De ethische grondslagen van de samenleving zijn er los gelaten. Het alternatief van Lee is de uitbouw van een meritocratie. Een overheid kan klein en toch erg efficiënt zijn als ze wordt aangedreven door competente hoog opgeleide ambtenaren.

Het succesverhaal dat Singapore in het klein neerzette, wil de Chinese Volksrepubliek op megaschaal herhalen. De Chinezen kunnen daarvoor teruggrijpen op hun eigen glorierijke geschiedenis. China is eeuwen lang een meritocratie geweest. Kandidaat bestuurders werden opgeleid, moesten zich de gouden regels van Confucius eigen maken en dan een keizerlijk examen passeren, voor ze als volleerde mandarijnen aan de slag konden. De auteurs gingen op bezoek in een groots opgezette leiderschapsacademie vlakbij Shanghai. Daar worden moderne mandarijnen opgeleid, wordt het model van Lee in duizendvoud uitvergroot… China kiest voor snelle groei, discipline en niet voor de stoorzender democratie. Het succes van dit model doet de wereld zwijmelen. En het krijgt steeds meer navolging. Denk aan Rusland, Turkije, Dubai,… Het idee van Francis Fukuyama dat het einde van de geschiedenis bereikt was en de liberale democratieën definitief gewonnen hadden, is lang achterhaald. Het Westers democratisch model is in crisis. Het Oosters autoritair model breekt door. Micklethwait en Wooldridge waarschuwen voor deze ontwikkeling en willen met hun vierde revolutie naar eigen zeggen juist de democratie redden. Maar tegelijk gaan ze ver mee in dit denken. De oplossingen die ze zelf voorstellen zijn wel bijzonder technocratisch gekleurd. De fitte slanke overheid die ze willen in het Westen lijkt verdacht veel op die van Lee Kuan Yew.

Technologische vernieuwing

Efficiëntiewinsten, het is niet alleen een buzz woord voor de Vlaamse regering. Ook Micklethwait en Wooldridge zweren erbij. De hele publieke sector heeft de boot van de technologische innovatie tot nu toe grotendeels gemist. Ze geven een voorbeeld uit de gezondheidssector. De Narayana Hrudayalaya hartkliniek in het Indische Bangalore telt maar liefst 1000 bedden voor hartpatiënten. 40 hartspecialisten voeren er elk jaar 600 hartoperaties uit. Door schaalvoordelen worden de kosten zwaar gedrukt. Nieuwe technologieën maken massaproductiemethoden in de gezondheidszorg vandaag concreet haalbaar. Op dezelfde wijze kan e-health de kosten zwaar drukken bij ons. Sensoren kunnen de gezondheid van patiënten permanent opvolgen. Via internet kunnen mensen beter zich zelf helpen in zelfhulpgroepen. En komt er totale transparantie over prestaties van ziekenhuizen. De ‘revolutie per monitor’ is complementair met de ‘zelfhulprevolutie’ . In het onderwijs kan bespaard worden op infrastructuur voor studenten, door te kiezen voor meer online cursussen. Ted Talks voor iedereen, in plaats van nieuwe aula’s. In het openbaar vervoer kan bespaard worden als meer gekozen wordt voor de nieuwe vormen van carpoolen. In militaire uitgaven kan gesnoeid worden door meer investeringen in drones en vechtrobots. Enzovoort.

In de moderne netwerkstaat kan dankzij de nieuwe technologieën dus zwaar op kosten bespaard worden en kan de bedillerige overheid een belangrijke stap terug zetten.

Het taboe van Links: privatisering

De balans tussen overheid en burger is dus aan het verschuiven door globalisering (de concurrentie van de oosterse staten) en door technologie. Hoog tijd dus voor wat Tony Blair benoemde als “de postbureaucratische staat met een klein centrum en een veelvoud van private en publieke toeleveranciers”. De staat moet opengesteld worden voor transparantie en concurrentie. De staat kan afgebroken worden tot kleinere meer innovatieve éénheden. Als consumenten meer beslissingen nemen, en niet langer politici, kan de staat ferm inkrimpen. Micklethwait en Wooldridge spreken over “pluralisme” : de privé kan veel taken van de overheid overnemen. Ze juichen de komst toe van een “nieuwe categorie van internationale bedrijven die zich hebbe gespecialiseerd in het leveren van publieke diensten zoals de Britse Serco Group, die in eigen land gevangenissen runt, in Canada rijbewijzen uitgeeft en in de Verenigde Arabische Emiraten de luchtverkeersleidingscentra beheerst”. Contracten moeten dan wel goed worden uitgewerkt. De ingehuurde bedrijven moeten goed worden gecontroleerd. Vandaar het belang van publieke toetsingssystemen. Openbare netten hoeven niet in bezit te zijn van de overheid. Via regulering kunnen diensten veel beter aangestuurd worden dan via staatseigendom. Veel onroerend goed in staatseigendom blijft braak liggen. Doordat belangrijke gronden zoals de Green River Formation, in de VS staatseigendom zijn, wordt de doortrekking van de schaliegasrevolutie daar gedwarsboomd en kan er niet geboord worden.

Links moet eindelijk eens zijn taboes laten varen en diversiteit, diverse types van organisatie, toelaten in de publieke sector. De auteurs verwijzen ook naar het model van de ‘charter schools’ (soort vrije gesubsidieerde scholen) in Engeland. Ze zien ook mogelijkheden op lokaal niveau waar burgemeesters meer experimenteren, tot nieuwe vormen van samenwerking komen of kansen geven aan “overheidslaboratoria” .

Het taboe van Rechts: nepotisme

Maar ook de rechterzijde heeft boter op het hoofd. Er bestaat ook zoiets als een verzorgingsstaat voor plutocraten. Er gaan veel te veel subsidies naar de rijken, naar bedrijven met goede connecties, naar financiële instellingen, die uiteindelijk “too big to fail” worden. Achter veel landbouwsubsidies of subsidies aan fossiele brandstoffen gaat een massale transfer schuil naar de rijksten. Dit soort van “nepotistisch kapitalisme” is even goed nefast. Het strooien van al die cadeaus voor de rijken of het uitsmeren van voordelen (zoals goedkope buspasjes) over alle burgers, drijft de staatsuitgaven ook de hoogte in. Ook dat is een reden waarom de overheidstekorten oplopen.

Het Scandinavisch model

In de Scandinavische landen werd de derde revolutie, die van de verzorgingsstaat, het verst doorgedreven. Maar de laatste jaren kwam daar verandering in. Voor Micklethwait en Wooldridge staat de rechtse regering van de Zweedse premier Carl Bildt model voor de wijze waarop de uitwassen van de verzorgingsstaat grondig gecorrigeerd kunnen worden : “draconische bezuinigingen op de overheidsuitgaven en krasse veranderingen in de manier waarop overheidsdiensten werden geleverd”. Uitkeringen werden beperkt tot de groepen die het echt nodig hebben. Ze verwijzen ook naar de ombouw van het Zweeds pensioensysteem van een verzekeringssysteem (‘defined benefits’) naar een systeem op basis van de eigen bijdragen (‘defined contributions’). De Zweedse president Frederik Reinfeldt dierf te zeggen dat straks iedereen tot zijn 75 zal moeten werken. En ze verwijzen natuurlijk met graagte naar het Deens systeem van ‘flexicurity’, waarbij bedrijven veel makkelijk werknemers kunnen ontslaan. Door deze hervormingen werd de overheid niet enkel goedkoper maar ook beter.

Herstel van de democratie

Het boek eindigt met een warm pleidooi voor het herstel van onze democratie. Dat zal volgens de auteurs enkel lukken als we bereid zijn onze overheid drastisch af te slanken. Het groot probleem van het Westen is dat het de staat heeft overladen met verplichtingen die hij niet kan nakomen en dat het daardoor tegelijk de democratie heeft overladen met verwachtingen die ze niet kan waar maken. De oplossing is de werking van wetten in de tijd te beperken via vervalclausules voor wetgeving. En vooral de aanstelling van technocraten of “commissies van algemeen nut”, goede managers die weten wat goed voor ons is en de juiste beslissingen kunnen nemen.

Een kil neoliberaal model

In het boek van Micklethwait en Wooldridge zitten een reeks van boeiende ideeën en analyses. Maar je kan er moeilijk om heen : het is een ideologisch boek. Het geeft een zeer vertekend beeld van de sociale geschiedenis, maakt een karikatuur van de welvaartstaat en zingt ongegeneerd de lof van Thatcher en Reagan. “Wake Up, Maggie” is één van de tussentitels in het boek. Dat zegt genoeg. Ergerlijker nog is het voortdurend gedweep met autoritaire modellen als die van Singapore en China. Of de ongenuanceerde succesverhalen over rechtse regeringen. Uiteindelijk landen ze op een piste waarbij technocraten en bedrijven een groot deel van het overheidsapparaat inpalmen en de democratie herleid wordt tot bekrachtigen in de marge of onschuldige vormen van “e-democratie” via internet.

Andere kritieken, ook uit onverdachte hoeken zoals in de Financial Times3, gaven reeds aan dat dit eerder als een goed geschreven pamflet moet beschouwd worden dan als een ernstige economische of filosofische bijdrage.

Als een dergelijk ideologisch vertoog dan tot politieke bijbel verheven wordt in Vlaanderen, is dat een teken aan de wand.

---------------------------------

1 John Micklethwait, Adrian Wooldridge, De Vierde Revolutie. Op zoek naar de overheid van morgen, De Bezige Bij, Antwerpen 2014, 315 p.
2 Cf. artikel van Jan-Frederik Abbeloos, website www. standaard.be/plus 22/11/2014
3http://www.ft.com/intl/cms/s/2/aae8d2d0-e594-11e3-8b90-00144feabdc0.html#axzz3PdQDZb2H

 

Read 4294 times Last modified on vrijdag, 03 april 2015 11:49
Johan Malcorps

Fractiesecrertaris van de Groen!-fractie in het Vlaams

Parlement - voormalig parlementslid en politiek

secretaris van Groen!

C:\Users\johan.malcorps\Pictures\080620_01_JohanMalcorps.jpg

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.