logo

dinsdag, 22 april 2014 11:27

Coöperatieve recepten met hoog democratisch gehalte

Written by Carlos Theus
Rate this item
(0 votes)

De coöperatieve denkpistes van Dirk Barrez

Dirk Barrez, dertig jaar lang reportagemaker en journalist voor de VRT, analyseert het heersende – lees: dominante – financieel-economisch systeem met een verontwaardiging die meteen doet denken aan de indignados en de Occupy-beweging.

Wanneer het losgeslagen financiële kapitalisme een (…) bankencrisis veroorzaakt (…) slaagt het erin de torenhoge miljardenrekening volledig door te schuiven naar de staten.” Waar staten staat, lees u maar best meteen ieder van ons… “Het is, zo stelt Barrez, een nooit geziene hold-up op de samenleving, regelrechte diefstal van geld, huizen, belastingen, jobs, uitkeringen, gezondheid en leven. Vervolgens (…) zal het neoliberalisme diezelfde staten – zie de eerdere opmerking! – verwijten dat ze nu wel heel diep in de schulden zitten en dus moeten bezuinigen. Ook daar zullen de financiële concerns hun voordeel mee doen.” Tegenover de verbijstering en verslagenheid van de gewone burgers, die de gevolgen van de crisis ondergaan en de rekening betalen staat de onwaarschijnlijke onmacht van de politieke wereld: “Tal van politici weigeren te doorgronden wat de crisis veroorzaakt, weigeren de verantwoordelijken aan te pakken, voeren een financieel en economisch beleid dat iedereen schaadt behalve diegenen die de crisis veroorzaken en zetten de toekomst van een heel continent op het spel.” Voor Barrez is de conclusie “onvermijdelijk: dit is een abdicatie vanwege de politiek die velen terecht boos en zelfs woest zal blijven maken”.

Dirk Barrez is er echter de man niet naar om zomaar wat te blijven sudderen in boosheid, woestheid en verontwaardiging. De verschillende “wereldcrises, die zich wereldwijd vertalen in ongelijkheid, welvaartsverlies, honger, werkloosheid, stress, milieuproblemen, verlies aan democratie en (…) onzekerheid over de toekomst en verbrokkeling van maatschappelijk vertrouwen” vereisen een radicaal andere aanpak op drie domeinen. Barrez ziet de grootste urgenties op het vlak van (1) de ontwrichtende ongelijkheid, (2) het geld dat regeert en (3) de catastrofale ecologische koers. Of: hoe zet je die begrijpelijke woede om in positieve, toekomstgerichte actie…

Coöperatief handelen biedt volgens Dirk Barrez een interessante experimenteerruimte om een financieel-economische transitie aan te jagen. Hij stelt vast dat in tal van landen coöperatieve organisaties een belangrijke rol spelen of speelden in welvaartscreatie en welvaartsherverdeling. Hij bestudeert in vogelvlucht coöperatieve initiatieven in Zwitserland (Migros en Coop), in Spanje (Mondragon), in Canada (Desjardins), in Italië, Argentinië, en in tal van andere landen wereldwijd.

Coöperatief denken en handelen in België

België en Vlaanderen komen uiteraard ook voor in Barrez’ overzicht. Het verhaal van de belangrijke arbeiders- en consumentencoöperaties in het Gentse1 – soms wat nostalgisch aangeduid als “Moeder Vooruit en haar vele kinderen” – is bekend. Tal van mensen hebben nog herinneringen aan de coöperatieve winkelketens Co-op, en Welvaart, die in de jaren zestig de duimen moesten leggen voor de opkomende grootdistributie en de fel gestegen koopkracht. In het verhaal van de coöperatieve economie in België spelen ook financiële instellingen een cruciale rol: het Gemeentekrediet heeft (had?) sterke coöperatieve wortels, BACOB en CERA2 zijn (waren?) bekende namen. Ook vandaag zijn tal van financiële instellingen en verzekeraars nog op coöperatieve basis georganiseerd, met P&V als wellicht de best bekende vaandeldrager.

Het kan verkeren…

Het debacle van de christendemocratische coöperatieve constructie ARCO – Arcopar, Arcofin, Arcoplus – in de nasleep van de ontmanteling en nationalisering van de DEXIA-bank toont aan dat het ook behoorlijk fout kan gaan met coöperatieve vennootschappen. Volgens Dirk Barrez hoeft het ARCO-scenario geen verwondering te wekken: wanneer coöperatieve organisaties hun coöperatieve beginselen verloochenen en gaan handelen volgens de principes van het beurskapitalisme worden zij bijzonder kwetsbaar tegenover internationale speculanten.

De mondiale ambities van DEXIA, waarmee ARCO zich vergaand engageerde, stonden dan ook mijlenver af van het coöperatieve gedachtengoed, waarin rechtstreekse betrokkenheid en medebeslissing van de coöperanten, duurzaamheid en het “sociaal doel” essentiële gegevens zijn.

Coöperaties in vele maten en gewichten

Coöperaties zijn er in verschillende soorten. Het meest bekend zijn uiteraard de verbruikers- of consumentencoöperaties waarmee het in Goot-Brittannië en België allemaal begon. De recente groepsaankopen voor energie en andere nutsvoorzieningen zijn een restvorm van dit soort coöperatief denken. Financiële coöperaties zijn een bijzondere soort consumentencoöperatie3.

De coöperatieve gedachte doet het bijzonder goed in de land- en tuinbouwsector. In België zijn de grootste veilingen voor land- en tuinbouwproducten – Hoogstraten, Sint-Truiden, Mechelen… - en voor zuivel – Begomilk, Milcobel – coöperatieve organisaties. In tal van landen in de eerste én de derde wereld zijn landbouwcoöperaties een erg gebruikelijke en succesvolle werkvorm.

De Belgische farmaceutische sector – concreet: de distributie van geneesmiddelen en aanverwante producten - heeft een sterke coöperatieve traditie, met Multipharma als meest bekende uithangbord. Maar ook het “voorraadbeheer” van Artsen Zonder Grenzen, bijvoorbeeld, is via MSF Supply op coöperatieve leest geschoeid. Bepaalde productenstromen voor onafhankelijke winkeliers worden via coöperatieve methoden aangekocht en beheerd, met voor de hand liggende voordelen (voor de handelaars) op het vlak van schaalvergroting en groepsaankopen. Misschien zeggen de naam Euronics en Electo Retail u weinig, maar de winkelnamen van deze coöperaties – resp. Selexion en Exellent – kent u ongetwijfeld wél.

Wooncoöperaties leunen, omwille van hun aandacht voor de huisvestingsnoden van sociaal zwakkeren, nauwer aan bij het travaillistische gedachtengoed van de historische arbeiderscoöperaties. Ook een aantal nutsbedrijven – EANDIS, SIBELGA – zijn coöperatieve vennootschappen.

In de financiële sector vinden we nog steeds min of meer authentieke coöperaties, zoals CRELAN en Federale Verzekering. Maar de coöperatieve vlag dekt ook een aantal onverwachte ladingen… Uit de top 100 van CoöpBuro blijkt dat de grootste Belgische coöperatieve in de sector financiële dienstverlening SWIFT – voluit Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication – is, een organisatie die zich bezighoudt met het (beveiligd) verzenden van financieel berichtenverkeer. SWIFT heeft meer dan 8000 financiële instellingen uit meer dan 200 landen – banken en grootbanken - als coöperant en wordt waarschijnlijk niet echt door het “algemeen maatschappelijk belang” geïnspireerd. Tal van vrije beroepen – Ernst en Young, KMPG, Deloitte… - hebben een coöperatieve bedrijfsstructuur. Zelfs onderdelen van Belgische grootbanken – Fortis Finance – en van GDF Suez staan als coöperatieve vennootschappen geregistreerd.

Eén en ander geeft aan dat de coöperaties in de lift zitten, als een efficiënte, hedendaagse bedrijfsvorm, vooral in sectoren waar de medebeslissing van rechtstreeks betrokkenen belangrijk is.

Dat ondernemende burgers met coöperatieve formules heel wat kanten uit kunnen, zal duidelijk zijn. Dirk Barrez weet er, als mede-initiatiefnemer van de “nieuwe” coöperatieve bank NewB, alles van.

Vreemd is dat bij de in Vlaanderen zo geroemde “creatieve industrie” en de talrijke kunstenorganisaties weinig ruimte lijkt voor coöperatieve denkpistes en alternatieven. In andere landen is dat wél het geval. Dirk Barrez citeert bijvoorbeeld de Argentijnse “fábricas recuperadas”: fabrieken die door de klassieke aandeelhouders werden afgeschreven en “in de steek gelaten” worden overgenomen door gewone mensen, die er in zelfbeheer andere activiteiten ontwikkelen. Coöperatieve werkvormen blijken immers bij uitstek geschikt om duurzaamheid en maatschappelijke betrokkenheid te versterken.

Coöperaties – Hoe heroveren we de economie? van Dirk Barrez geeft een aantal concrete, inspirerende voorbeelden van coöperaties die wérken. Het boek heeft dan ook geen utopisch karakter: “yes, we can!” zou een mooie ondertitel zijn.

Dirk Barrez stelt zijn boek Coöperaties. Hoe heroveren we de economie? voor op Het Groene Boek op 27 april 2014.

-----------

1 Opmerkelijk voor de vroege Gentse coöperatieven is dat ze bij aanvang ook heel wat bijval kenden bij de progressieve liberale burgerij in Gent, terwijl de conservatieve katholieke partijen de coöperaties zagen als een bedreiging voor hun monopolie op armenzorg.

2 CERA staat voor Centrale Raiffeisenbank, een coöperatieve bank die in Oostenrijk gesticht werd door (o.a.) Friedrich Wilhelm Raiffeisen. De RA in de naam van de Nederlandse Rabobank is eveneens een verwijzing naar de Raiffeisenbank (naast de eveneens coöperatieve Boerenleenbank, jarenlang bekend in Nederlands omdat de bankverrichtingen gewoon in de huiskamer op de boerderij van de leden werden uitgeoefend).

3 Als aanvulling op het boek van Dirk Barrez, zie o.a. www.coopburo.be, die een lijst van de 100 grootste Belgische coöperatieve vennootschappen presenteert.

 

Read 3832 times Last modified on donderdag, 28 augustus 2014 12:53

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.